Α. Εισαγωγή
Ο θεσμός των συνεργατών των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών αποτελεί, διαχρονικά, έναν βασικό μηχανισμό επιτελικής, επιστημονικής και διοικητικής υποστήριξης των μονοπρόσωπων αιρετών οργάνων της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας τοπικής αυτοδιοίκησης.
Με το άρθρο 303 του νέου Κώδικα Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ν. 5314/2026), ο νομοθέτης συγκεντρώνει, για πρώτη φορά, σε μία ενιαία διάταξη το σύνολο των ρυθμίσεων που διέπουν τους συνεργάτες των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών, αντικαθιστώντας το μέχρι σήμερα κατακερματισμένο θεσμικό πλαίσιο που ίσχυε στους Δήμους και στις Περιφέρειες. Παρότι ο βασικός πυρήνας του θεσμού παραμένει αμετάβλητος, το νέο θεσμικό πλαίσιο εισάγει ουσιαστικές οργανωτικές και λειτουργικές μεταβολές, οι οποίες επηρεάζουν τον αριθμό των θέσεων, τον τρόπο στελέχωσης, τα προσόντα, τις αποδοχές και τις αρμοδιότητες των συνεργατών, επαναπροσδιορίζοντας συνολικά το κανονιστικό πλαίσιο που διέπει τον θεσμό.
Β. Οι βασικές αλλαγές του νέου θεσμικού πλαισίου
Η σημαντικότερη θεσμική μεταβολή που εισάγει ο νέος Κώδικας είναι η διαμόρφωση ενός ενιαίου πλαισίου για τους συνεργάτες των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών. Η ενοποίηση των μέχρι σήμερα διακριτών κατηγοριών ειδικών συμβούλων, ειδικών συνεργατών και επιστημονικών συνεργατών σε μία ενιαία κατηγορία συνεργατών απλοποιεί το ισχύον καθεστώς και δημιουργεί ένα κοινό πλαίσιο εφαρμογής και για τους δύο βαθμούς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Η επιλογή αυτή συνοδεύεται από την παραπομπή στις διατάξεις του ν. 4622/2019, μέσω της οποίας οι συνεργάτες εντάσσονται στο γενικό καθεστώς που διέπει το μετακλητό προσωπικό της δημόσιας διοίκησης ως προς τα προσόντα, τις αποδοχές και βασικές πτυχές της υπηρεσιακής τους κατάστασης.
Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει και η αναδιοργάνωση του αριθμού και της κατανομής των θέσεων συνεργατών. Στους Δήμους, ο αριθμός των θέσεων αποσυνδέεται από τον αριθμό των Αντιδημάρχων και καθορίζεται πλέον αποκλειστικά βάσει του μόνιμου πληθυσμού, διαμορφώνοντας ένα σταθερότερο και περισσότερο προβλέψιμο σύστημα στελέχωσης. Στις Περιφέρειες, αντίστοιχα, εγκαθιδρύεται ένα ενιαίο επιτελικό σχήμα συνεργατών (15, 20 ή 25 θέσεις ανά Περιφέρεια) που υπάγεται απευθείας στον Περιφερειάρχη, ο οποίος μπορεί να τους κατανέμει στους Αντιπεριφερειάρχες ανάλογα με τις εκάστοτε διοικητικές και λειτουργικές ανάγκες. Η επιλογή αυτή μεταβάλλει ουσιωδώς τη φιλοσοφία οργάνωσης του επιτελείου συνεργατών στις Περιφέρειες, συγκεντρώνοντας τη διαχείριση του συνόλου αυτών στο πρόσωπο του Περιφερειάρχη.
Πέραν του βασικού αριθμού των θέσεων συνεργατών, ο νέος Κώδικας προβλέπει και ειδικές κατηγορίες θέσεων για την κάλυψη συγκεκριμένων λειτουργικών αναγκών, όπως θέσεις δημοσιογράφων και πρόσθετη θέση συνεργάτη για την υποστήριξη αιρετών προσώπων με αναπηρία που κατέχουν τα προβλεπόμενα από τον Κώδικα αιρετά αξιώματα.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η δυνατότητα ορισμού συνεργάτη ως Διευθυντή του Γραφείου του Δημάρχου ή του Περιφερειάρχη. Η σχετική πρόβλεψη καθιερώνεται για πρώτη φορά στους Δήμους και ενοποιεί το καθεστώς με εκείνο των Περιφερειών, όπου αντίστοιχη δυνατότητα προβλεπόταν ήδη. Ο Διευθυντής του Γραφείου αναλαμβάνει τον εσωτερικό συντονισμό και την οργάνωση του ιδιαίτερου γραφείου του Δημάρχου ή του Περιφερειάρχη, ενισχύοντας την επιτελική λειτουργία του, χωρίς, ωστόσο, να μεταβάλλεται η θεσμική θέση και ιδιότητα του συνεργάτη, ο οποίος εξακολουθεί να υπάγεται απευθείας στον Δήμαρχο ή στον Περιφερειάρχη και να παραμένει εκτός της οργανωτικής και βαθμολογικής κλίμακας του Ο.Τ.Α..
Σημαντικές είναι επίσης οι αλλαγές ως προς τη «δεξαμενή» στελέχωσης των θέσεων συνεργατών, καθώς διατηρείται η δυνατότητα κάλυψης τους από ιδιώτες και από αποσπασμένους δημοσίους υπαλλήλους ή λειτουργούς, ενώ παράλληλα διευρύνεται το πεδίο εφαρμογής του θεσμού με τη ρητή δυνατότητα απόσπασης και δικηγόρων με έμμισθη εντολή του Δημοσίου.
Η αναμόρφωση του θεσμού επεκτείνεται και στο σύστημα προσόντων και αποδοχών των συνεργατών. Ενώ το προϊσχύον πλαίσιο προέβλεπε διαφορετικές προϋποθέσεις ανάλογα με την κατηγορία του ειδικού συμβούλου, του ειδικού συνεργάτη ή του επιστημονικού συνεργάτη, ο νέος Κώδικας παραπέμπει πλέον στις γενικές διατάξεις του ν. 4622/2019 που διέπουν τους μετακλητούς υπαλλήλους της δημόσιας διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, τα απαιτούμενα προσόντα, η μισθολογική κατάταξη και οι βασικοί κανόνες υπηρεσιακής κατάστασης εντάσσονται σ’ ένα κοινό πλαίσιο εφαρμογής, ενισχύοντας την ενιαία εφαρμογή του σχετικού θεσμικού πλαισίου.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η υπαγωγή των συνεργατών σε ειδικές υποχρεώσεις διαφάνειας και επαγγελματικής δραστηριότητας, μέσω της αναλογικής εφαρμογής συγκεκριμένων διατάξεων του ν. 4622/2019. Η δημοσιοποίηση βασικών στοιχείων των συνεργατών, η υποχρέωση δήλωσης της επαγγελματικής τους δραστηριότητας και οι προβλεπόμενες κυρώσεις σε περίπτωση παράβασης των σχετικών υποχρεώσεων, στοχεύουν στη διασφάλιση της διαφάνειας και της λογοδοσίας του θεσμού, εναρμονίζοντας τον με το ευρύτερο κανονιστικό πλαίσιο που ισχύει για το μετακλητό προσωπικό της δημόσιας διοίκησης.
Παράλληλα, ο νέος Κώδικας επανακαθορίζει το πλαίσιο λειτουργικής αξιοποίησης των συνεργατών κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων των Ο.Τ.Α., διατηρώντας τον συμβουλευτικό χαρακτήρα του θεσμού ως βασικό γνώρισμα των συγκεκριμένων θέσεων. Στο πλαίσιο αυτό, οι συνεργάτες των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών παρέχουν συμβουλές και διατυπώνουν εξειδικευμένες γνώμες για τον τομέα δραστηριοτήτων του Δήμου ή της Περιφέρειας, για τον οποίο έχουν ορισθεί να υπηρετούν. Περαιτέρω, ειδικά για τους συνεργάτες των Δημάρχων, διατηρείται ή επεκτείνεται κατά περίπτωση, η δυνατότητα συμμετοχής τους σε επιμέρους διοικητικές και τεχνικές λειτουργίες του Δήμου και ειδικότερα:
- στη σύνταξη μελετών και τευχών διαγωνισμών για έργα, υπηρεσίες και προμήθειες, του Δήμου καθώς και σχεδίων αποφάσεων ανάθεσης και σχεδίων συμβάσεων, εφόσον διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα και ενεργούν υπό τη διεύθυνση του προϊσταμένου της αρμόδιας υπηρεσίας,
- στη θεώρηση μελετών και τευχών διαγωνισμών για έργα, υπηρεσίες και προμήθειες του Δήμου, εφόσον υπηρετούν σε Δήμους με μόνιμο πληθυσμό έως 20.000 κατοίκους, διαθέτουν τα απαιτούμενα προσόντα και έχει προηγηθεί σχετική απόφαση του Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης, και
- στην κατ’ εξαίρεση άσκηση δικαιώματος υπογραφής συγκεκριμένων πράξεων οικονομικής διοίκησης, υπό τις προϋποθέσεις που προβλέπει ο Κώδικας.
Σε ό,τι αφορά τη διαδικασία πλήρωσης των θέσεων συνεργατών, ο νέος Κώδικας απλουστεύει τη σχετική διαδικασία, προβλέποντας ότι οι θέσεις αυτές καλύπτονται είτε με πράξη του Δημάρχου ή του Περιφερειάρχη είτε, στις περιπτώσεις απόσπασης, με την έκδοση της προβλεπόμενης κοινής υπουργικής απόφασης. Η ρύθμιση αυτή αντικαθιστά το προϊσχύον καθεστώς, το οποίο προέβλεπε προηγούμενη δημόσια γνωστοποίηση για την πλήρωση των θέσεων ειδικών συμβούλων, ειδικών συνεργατών και επιστημονικών συνεργατών. Η επιλογή αυτή εδράζεται στον ιδιαίτερο χαρακτήρα των θέσεων συνεργατών ως θέσεων ιδιαίτερης εμπιστοσύνης και αποσκοπεί στην επιτάχυνση της στελέχωσης των ιδιαίτερων γραφείων των αιρετών οργάνων, διατηρώντας παράλληλα τις αναγκαίες εγγυήσεις δημοσιότητας μέσω της δημοσίευσης των σχετικών πράξεων στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως.
Επιπλέον, ως προς τη διάρκεια της σχέσης εργασίας, ο νέος Κώδικας διατηρεί τα βασικά χαρακτηριστικά του προϊσχύοντος καθεστώτος. Η σχέση εργασίας εξακολουθεί να συνδέεται άμεσα με το πρόσωπο του Δημάρχου ή του Περιφερειάρχη, γεγονός που αντανακλά τον ιδιαίτερο χαρακτήρα εμπιστοσύνης του θεσμού. Παράλληλα, διατηρείται η δυνατότητα συνέχισης της απασχόλησης συνεργάτη και μετά την ανάληψη των καθηκόντων από νέο Δήμαρχο ή Περιφερειάρχη, υπό τις προϋποθέσεις που θέτει ο νόμος, εξασφαλίζοντας την αναγκαία ευελιξία κατά τη μετάβαση από μία δημοτική ή περιφερειακή αρχή στην επόμενη.
Τέλος, θα πρέπει να επισημανθεί ότι, σύμφωνα με τις μεταβατικές διατάξεις του άρθρου 53 του ν. 5321/2026, διατηρείται μέχρι τη λήξη της τρέχουσας αυτοδιοικητικής περιόδου το υπηρεσιακό καθεστώς των ήδη υπηρετούντων ειδικών συμβούλων, ειδικών συνεργατών και επιστημονικών συνεργατών στους Δήμους και στις Περιφέρειες, ενώ το νέο σύστημα κατανομής των θέσεων συνεργατών που προβλέπεται στον Κώδικα θα εφαρμοστεί πλήρως από την επόμενη αυτοδιοικητική περίοδο. Άμεση εφαρμογή κατά την τρέχουσα αυτοδιοικητική περίοδο έχει μόνο η θεσμική υπαγωγή των ήδη υπηρετούντων συνεργατών των Αντιπεριφερειαρχών στον οικείο Περιφερειάρχη, χωρίς να επέρχεται μεταβολή στον ανώτατο αριθμό των θέσεων συνεργατών που δικαιούνταν η οικεία Περιφέρεια κατά την έναρξη της τρέχουσας αυτοδιοικητικής περιόδου.
Γ. Συμπεράσματα
Με το άρθρο 303 του ν. 5314/2026 ο νομοθέτης προχωρεί σε μία ουσιαστική αναμόρφωση του θεσμού των συνεργατών των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών, διατηρώντας τα βασικά χαρακτηριστικά του αλλά αναδιοργανώνοντας συνολικά το κανονιστικό πλαίσιο που τον διέπει. Η ενοποίηση των κατηγοριών συνεργατών, η διαμόρφωση νέου συστήματος κατανομής των θέσεων, η αναδιοργάνωση του επιτελικού σχήματος των Περιφερειών, η εναρμόνιση των προσόντων και των αποδοχών με το γενικό καθεστώς των μετακλητών υπαλλήλων, καθώς και η διεύρυνση των δυνατοτήτων αξιοποίησης των συνεργατών συνιστούν τις σημαντικότερες τομές της μεταρρύθμισης.
Παράλληλα, ο νέος Κώδικας διατηρεί αναλλοίωτα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του θεσμού, όπως ο επιτελικός και συμβουλευτικός χαρακτήρας των συνεργατών, η άμεση υπαγωγή τους στον Δήμαρχο ή στον Περιφερειάρχη και ο ιδιαίτερος δεσμός εμπιστοσύνης που διέπει τη σχέση τους με την αιρετή διοίκηση. Ταυτόχρονα, διαμορφώνει ένα ενιαίο θεσμικό πλαίσιο για τους συνεργάτες των Δημάρχων και των Περιφερειαρχών, εναρμονίζοντας το μέχρι σήμερα κατακερματισμένο κανονιστικό πλαίσιο και συστηματοποιώντας τις επιμέρους ρυθμίσεις που διέπουν τη στελέχωση και τη λειτουργία του θεσμού.